Menu

نیشتر

نیشتر

درباره کتاب خنده سازان و خنده پردازان

درباره کتاب خنده سازان و خنده پردازان

رویا صدر

خنده سازان و خنده پردازان*

عمران صلاحی، از جمله چهره‌‌های شاخص طنز امروز، در دو عرصه‌ی طنزنویسی و تحقیقات طنز است. از جمله خدمات او به تحقیقات طنز، تلاش برای شناخت، تفكیك و تعریف شاخه‌های شوخ طبعی(هزل، هجو، لطیفه، فكاهه، طنز و...) است كه این امر گاه به آفرینش واژه‌های جدید نیز از سوی صلاحی انجامیده است. عنوان كتاب خنده سازان و خنده پردازان یكی از مصادیق این امر است. در ادبیات معاصر كشورمان، چند دهه است كه هر اثر دارای رگه‌‌هایی از شوخ طبعی را بدون در نظر گرفتن تفاوت میان گونه‌های شوخ‌طبعی(هزل، هجو، فكاهه و...) طنز مى‌نامند(پیش از این، آن را فكاهی می‌نامیدند)، در حالی كه طنز، تنها یكی از شاخه‌های ادبیات شوخ‌طبعانه است و با لطیفه و هزل و هجو و فكاهه متفاوت است. صلاحی برای پرهیز از این اشتباه رایج، عبارت «خنده‌سازان و خنده‌پردازان» را به جای «طنزنویسان و طنزپردازان» به كار گرفته است. «خنده‌سازان» كسانی هستند كه مضاحك را ساخته یا نگاشته‌اند(مثل دهخدا، عبید و ...) خنده‌پردازان، حافظان و اشاعه‌دهندگان مضاحك‌اند كه آن را گردآوری كرده یا درباره مضاحك، مقاله یا كتاب نوشته‌اند(مثل فخرالدین‌علی‌صفی، گردآورنده‌ی ‌لطایف‌الطوائف).

كتاب با مقدمه آغاز می‌شود و پس از ارائه‌ی نمونه‌هایی چند از طنز در ادب كهن فارسی، طی سه بخش، خنده‌سازان و خنده‌پردازان را معرفی می‌كند. ابتدا در بخشی با همین نام (خنده‌سازان و خنده‌پردازان) به معرفی آثار نویسندگانی مى‌پردازد كه در محدوده‌ی زمانی عبید زاكانی تا دهخدا قرار دارند. طنز قدیم با عبید آغاز می‌شود و ظنز جدید با دهخدا. در این بخش، ما با آثار هفده چهره‌ی ماندگار و مهم طنز در محدوده زمانی عبید تا دهخدا،‌ به ترتیب تاریخی آشنا مى‌شویم. آقا جمال خوانساری(صاحب عقاید‌النساء) مُذَهَب اصفهانی(صاحب تذكره‌ی یخچالیه)، فخرالدین‌علی‌صفی(صاحب لطایف‌الطوائف) ‌از آن جمله‌اند.

در بخش بعدی(طنزاللغات)، شش فرهنگ طنزآمیز فارسی معرفی شده است. این فرهنگها عبارت‌اند از: رساله‌ی تعریفات عبید، فرهنگ دیوان اطعمه بسحاق، ده فصل نظام قاری، نصاب نعمت خان عالی، نصاب‌الرجال اورنگ شیرازی و مرآت البهاء شریعتمداری تبریزی. بخش انتهایی كتاب «خارج از محدوه» نام دارد و در آن، كتابها و آثار پنج طنزنویس كه به لحاظ زمانی در بخش «خنده‌سازان و خنده‌پردازان» (بخش اول) نمى‌گنجد، معرفی شده‌اند. صلاحی در مقدمه نوشته است: "ترتیب‌دهنده یا به قول محققان آذربایجانی ترتیباتچی می‌خواست از قزوین حركت كند و دوباره به قزوین برسد. اما عده‌ای خارج از محدوده قرار گرفتند. یعنی این‌ور و آن‌ور پرانتز ماندند. این عده را در خارج از محدوده اسكان دادیم." خارج از محدوده‌ایها عبارت‌اند از: نظامی گنجوی، خاكشیر اصفهانی، ابن‌جنی(فرات)، اجنه(سید علامرضا روحانی) و تولّلی.

اگرچه نویسنده آثار معرفی شده در كتاب را براساس تاریخ تنظیم كرده، ولی مطالب كتاب، مبتنی بر معرفی آثار به صورت منفك و مستقل است، نه تحلیلی تاریخی، تحول آثار طنزآمیز با توجه به زمینه‌های سیاسی، اجتماعی یا فرهنگی، به شیوه‌ی كتابهایی مثل تاریخ طنز و شوخ‌طبعی نوشته علی اصغر حلبی. مطالب كتاب خنده‌سازان و خنده‌پردازان گردآمده از مقالاتی است كه پیش از این از صلاحی در نشریات گوناگون چاپ شده است. از این رو، مطالب منفصل‌اند و هر مقاله، روندی جداگانه دارد. تكرار برخی تعاریف و توضیحات در كتاب، پیامد دیگر این امر است. مثل تعریف مفاهیم طنز و شوخ‌طبعی كه در دو قسمت خاكشیر اصفهانی و مقدمه‌ی بخش خنده‌سازان و خنده‌پردازان تكرار شده است. برخی از مطالب نیز در حد بررسی گذرای آثار به شیوه‌ی مرسوم در مقالات نشریات هستند، و آثار معرفی شده نیاز به بررسی و تحلیل گسترده‌تری دارند، مثلاً التفاصیل تولّلی. نكته‌ی دیگر آنكه چهره‌های معرفی شده در كتاب، همان‌گونه كه نویسنده خود در مقدمه به آن اشاره كرده است. تمامی خنده‌سازان و خنده‌پردازان زمانه عبید تا دهخدا را شامل نمى‌شوند، چون محدود به مقالاتی هستند كه پیش از این از نویسنده كتاب در نشریات چاپ شده است. ولی در عین حال با تورق كتاب روشن می‌شود كه اثر مهم و مطرحی از عصر عبید تا دهخدا نیست كه در این كتاب نیامده باشد، از این جهت خنده‌سازان و خنده‌پردازان را مى‌توان تصویری از مهم‌ترین آثار طنزآمیز ایران در این دوره دانست.

نگاه صلاحی در معرفی آثار خنده‌سازان و خنده‌پردازان، تحلیلی است. این نگاه تحلیلی، هم قالب نقد ادبی دارد(مثل نقدی كه بر مضاحك پریشان آمده است) و هم تحلیل محتوایی اثر با توجه به زمینه‌های سیاسی، اجتماعی و تاریخی آفرینش آن را شامل مى‌شود و به بررسی مباحث كلی مربوط به طنز می‌رسد كه در خلال آن، نگاه و نگرش خنده‌سازان و خنده‌پردازان به مقوله‌ی طنز مورد كنكاش قرار می‌گیرد و زمینه‌ساز آشنایی بیشتر خواننده با ژانر ادبی طنز از زوایای مختلف و نگاه‌های گوناگون می‌شود. یكی از ویژگی‌های سبك نوشتاری صلاحی، چه در طنزنویسی و چه در تحقیقات طنز، به كارگیری بیان ساده و روان و اجتناب از پیچیده‌گویی و مغلق‌نویسی است كه به آفرینش نوعی نوشتار سهل ممتنع نیز مى‌انجامد. این امر كه در متن این كتاب نیز مشاهده می‌شود، خواننده را یاری مى‌كند كه به دوران خستگی ناشی از تلاش برای فهم عبارات پیچیده، با متن(كه دربردارنده‌ی نكات علم و تحقیقی است) ارتباط برقرار كند. نیچه مى‌گوید بعضیها برای عمیق جلوه دادن خود، تلاش می‌كنند مبهم و كدر باشند! صلاحی، برای طرح مطالب و مفاهیم عمیق، نیازی به كدر ساختن و ایجاد ابهام نمى‌بیند و از این هنر برخوردار است كه مفاهیم غمامض را به ساده‌ترین شكل بیان كند. در این میان، او از قالبهای گوناگون برای ایجاد تنوع و خواندنی بودن آن استفاده مى‌كند. اعم از مصاحبه(در مطلب دهخدا، اول شخص) یا به كارگیری لطیفه در متن مطلب یا اشارات ظریف و از این قبیل، ... و اینك چند نكته:

□ فهرست كتاب، شماره‌ صفحه ندارد و خواننده برای یافتن و دستیابی به مطالب، با اشكال مواجه می‌شود.

□ در ص216، تاریخ نگارش كتاب معایب‌الرجال،1213 هـ.ق ذكر شده است، در حالی كه تاریخ 1313 هـ.ق درست است.

□ در ص 278، تاریخ تولد نصّاب، 1286 هـ.ق و تاریخ مرگ او، 1244 هـ.ق نوشته شده است كه احتمالاً درست نیست، چون وفات نامبرده، پیش از تولد او اتفاق افتاده است.

□ در ص 49، معلوم نیست كدام بخش از مطلب، به نقل از لطایف و ظرایف حاج مهدی مراغه‌ای است و نقش حسین نوربخش در این میان چیست؟

□ از آنجا كه قدیم‌ترین مطلب كتاب مربوط به هفته‌نامه توفیق در سال 1347 و جدیدترین مقاله مربوط به سالنامه سال گذشته گل آقا است، محدوده‌ی زمانی نگارش مطالب كتاب 35 سال را در بر می‌گیرد. از این رو به نظر می‌رسد بهتر بود عنوان و تاریخ نشریه‌ای كه مقاله در آن چاپ شده است، در پایان هر مطلب می‌آمد. این امر از نظر ارزش‌گذاری تحقیقی آثار مندرج در كتاب، به خصوص از نظر محققان كه به مطالب استناد می‌كنند یا از آن استفاده می‌كنند، بی‌شك مهم است. به خصوص اینكه مقالات، انعكاس دهنده نگاه تحلیلی نویسنده به مفهوم طنز و رسالت آن است كه در طول زمان، قاعدتاً نباید یكسان مانده باشد.

□ انگیزه‌ی گنجاندن بخش "نمونه‌های طنز در ادب كهن فارسی"، به صورت جداگانه پس از مقدمه، از سوی صلاحی، "بدن‌سازی" پیش از ورود به "گود" عنوان شده است. شاید منظور اصلی از آوردن این بخش، نوعی ایجاد نظم در روند مطالب كتاب باشد، ولی در هر حال با توجه به اینكه نمونه‌های طنز در پایان هر مطلب به صورت جداگانه آمده است، برای نگارنده، شأن نزول این بدن‌سازی مشخص نشد، مضافاً اینكه برخی از مطالب و آثار نقل شده در "نمونه‌های طنز در ادب كهن فارسی" عیناً در متن كتاب تكرار می‌شوند(مثل لطیفه‌های عبید زاكانی و كتاب لطایف‌الطوائف و ...).

سخن آخر آنكه صلاحی در مقدمه وعده داده است كه همین مقدار طنزپرداز دیگر را در دست معرفی دارد. منتظر آثار بعدی او هستیم و تلاشش را جهت اعتلابخشی و معرفی طنز ارج مى‌نهیم.

پانوشت:
* خنده سازان و خنده پردازان، عمران صلاحی، نشر علم، چاپ اول، 1382.


  • درباره کتاب خنده سازان و خنده پردازان


3Article Rating

ارسال نظر جدید

نام

ایمیل

وب سایت

در حال حاضر هیچ نظری ثبت نشده است. شما می توانید اولین نفری باشید که نظر می دهید.